dinsdag, november 30, 2021

De nalatenschap van verzetsvrouw Jacoba van Tongeren

De Tweede Wereldoorlog ligt ruim 76 jaar achter ons. Er is heel veel over geschreven en verteld. Toch is er nog steeds veel onbekend of onderbelicht. In die categorie valt het leven van Jacoba van Tongeren, Amsterdamse maatschappelijk werkster die in de oorlog aan het hoofd stond van een verzetsgroep.

Niet de verzetsgroep was opmerkelijk. Wel het feit dat die door een vrouw werd geleid. Op 10 oktober van dit jaar werd in de Baarsjes in Amsterdam-West een standbeeld van haar onthuld. Dat gebeurde in het bijzijn van ruim vierhonderd mensen onder wie  burgemeester Femke Halsema en Job Cohen, voorzitter van het Amsterdam 4 en 5 mei comité.dd

Wat ging er aan vooraf? Paul van Tongeren, een neef van Jacoba, kwam enkele jaren geleden op het spoor van de memoires van Jacoba van Tongeren.* Voordat die konden worden gepubliceerd overleed ze in 1967. De memoires bevonden zich in het archief van de Vrijmetselaars in Den Haag. Een beweging die een belangrijke rol speelde in het leven van de familie van Jacoba. Paul was zo geïntrigeerd door wat hij las dat hij besloot ‘iets’ met die memoires te gaan doen en schreef er een boek  over: Jacoba van Tongeren en de verzetshelden van Groep 2000 (1940-1945). Hij ontdekte dat zijn tante leiding gaf aan een verzetsgroep van ongeveer 150 mensen in Amsterdam die het leven van duizenden mensen heeft gered. De verzetsgroep opereerde onder de naam Groep 2000. De leden hadden een nummer. Jacoba bijvoorbeeld had het nummer 2000. Niemand wist de naam van de andere leden. Op die manier konden de leden nooit de anderen verraden.

Tijdens de feestelijke bijeenkomst voor de onthulling van het standbeeld op een mooie herfstdag in oktober kwamen de vele facetten van het leven en werk van Jacoba aan de orde. Na de lezing van burgemeester Halsema kreeg Karel Baracs, stadsverteller van Amsterdam het woord. Hij gaf een illustratie van de heldenmoed van de verzetsgroep. Het is 1943. De trein van Zaandam naar Amsterdam zit vol. Een zwangere vrouw zit tegenover een non. Opeens komen er Duitse soldaten langs.

‘Persoonsbewijzen’ roepen ze. De zwangere vrouw en de non staan op en de non slaat de twee soldaten neer en sleurt de zwangere vrouw mee en samen springen ze uit de nog rijdende trein en rennen weg. ‘Dank je wel 2010.’ ‘Graag gedaan 2000.’ De ‘zwangere’ vrouw had  onder haar jas en vest met zo’n 5000 voedselbonnen, geroofd uit een postkantoor in Zaandam. Jacoba neemt de tram. Die is ook helemaal vol. De conducteur: ‘Kan er niet iemand opstaan voor dat moedertje?’ Een Duitse soldaat staat op en zegt: ’Gaat u zitten.’ Met een glimlach gaat Jacoba zitten.

De stadverteller bezoekt scholen in Amsterdam met zijn voorstelling over de Groep 2000. Na afloop is er een gesprek met de leerlingen, over racisme en discriminatie. Van een van de scholen zijn er vier leerlingen. Ze hebben na het bezoek  een brief geschreven aan Jacoba en lezen die  met overtuiging en kracht voor.

Job Cohen vertelt over de jeugd van Jacoba. Ze groeit op in Nederlands-Indië waar ze niet naar school gaat en wordt opgevoed door haar vader, die als militair in het oerwoud werkt. Cohen verhaalt over het belang van godsdienst in het leven van Jacoba. ‘Vele passages in haar dagboeken getuigen daarvan. In de moeilijkste  en ingewikkeldste omstandigheden luistert ze naar haar God die haar altijd verder brengt’, aldus Cohen. ‘Hij is haar inspiratiebron voor haar gevoel van rechtvaardigheid. Ze heeft een afkeer van geweld, en een onvoorstelbaar uithoudingsvermogen.’

Cohen vraagt zich af wat we van haar kunnen leren. ‘Rechtvaardigheidsgevoel, doorzettingsvermogen, moed en een altijd luisterend oor zijn eigenschappen die in ieder tijdsgewricht van groot belang zijn.’

Het fraaie standbeeld wordt onthuld door vijf kleinkinderen van Paul en Els van Tongeren. Het is gemaakt door de beeldhouwer Fabio Pravisani. Ruim 200 familieleden van de leden van de Groep 2000 waren hierbij aanwezig.

Paul van Tongeren met zijn gezin.Paul van Tongeren (hiernaast tweede van links op de foto met zijn gezin) vertelt dat hij er samen met zijn vrouw en anderen in is geslaagd een groot aantal van de nazaten van de Groep 2000 te achterhalen en het bleek dat velen van hen niets van de activiteiten van de groep afwisten. Bij de presentatie van het boek zes jaar geleden waren zij in staat geweest een biografie van 85 leden van de Groep 2000 te schrijven. Inmiddels is dat aantal opgelopen tot zo’n 125.

De bijeenkomst was niet alleen een herdenking van Jacoba van Tongeren. De bijeenkomst werd ook nadrukkelijk verbonden met het hier en nu. Een spoken word artiest, Zeinab el Bouni, had het over afkomst. ‘Ik hou van Nederland maar blijf trouw aan mijn roots. Ik ben Marokkaans. Mijn vader is zwart, mijn moeder wit. Ik ben in beide werelden anders. Zie me als mens, als persoon, als individu.’

Tot slot sprak Sam Ghilane, schrijver, acteur en beeldend kunstenares over hoe zij als Marokkaanse joodse vrouw, geboren in Nederland, heeft moeten vechten om haar plaats in deze wereld en maatschappij te vinden. Dat ze zich niet wilde identificeren met haar niet-Nederlandse kant. Dat zij geïnspireerd is  door de rechtlijnigheid, de krachtige persoonlijkheid van Jacoba en door haar overtuigde  leiderschap.

Enkele weken na deze bijzondere middag in  Amsterdam-West, namen Paul en zijn dochter Merit de Yad Vashim onderscheiding in ontvangst die postuum aan Jacoba van Tongeren werd toegekend.

*Paul van Tongeren is zijn hele werkzame leven een onvermoeibaar strijder geweest voor vrede en gerechtigheid. Jaren achtereen werkte hij actief mee aan conferenties in Caux, Agenda for Reconciliation en  Caux Forum for Human Security, altijd vergezeld door zijn vrouw Els. Op 9 februari 2014 vertelde hij in het IofC centrum in Den Haag zijn levensverhaal en sprak hij met zijn gebruikelijke enthousiasme over zijn nieuwe project, het boek over zijn tante Jacoba van Tongeren. Lees hier zijn levensverhaal.

Door Johannes de Pous
Bron foto standbeeld: NOS.NL