dinsdag, juni 25, 2019

Hoe vertel ik mijn kinderen over wat er precies 25 jaar geleden in Rwanda gebeurde? Welke toekomst is er voor mijn kinderen in Soedan nu er hoop is op een burgerregering en nu het eind van de genocide in Darfur misschien in zicht komt? Welke rol spelen de mensenrechtenschendingen van 1971 die volgden op de splitsing tussen West- en Oost-Pakistan, later Bangladesh, anno 2019 nog steeds in mijn relatie met mijn ouders?
 

De aanleiding

Al een aantal jaar komen Turken, Koerden en Armeniërs in het internationale conferentiecentrum van IofC in het Zwitserse Caux samen om de gebeurtenissen van meer dan 100 jaar geleden te bespreken. Vierde generatie Armeense jongeren uit met name Libanon hebben nog nooit Turken ontmoet, maar alleen via de verhalen over de massale moorden op hun overgrootouders gehoord. Zo was ik er in Caux getuige van hoe een geïrriteerd ‘nou, sorry dan’ van een Turks-Koerdische jonge vrouw uit het Haagse Transvaal, een Libanees-Armeense jongere tot tranen ontroerde.

Hoe vers die wonden zijn, bleek ook weer tijdens een avond eind 2017 toen Nederlands-Turkse Caux-gangers in het centrum van IofC in Den Haag kwamen vertellen over hun dialoog met Armeniërs uit de diaspora. Een internationaal publiek luisterde naar het verhaal van een Turkse Nederlander die studie had gemaakt van de gebeurtenissen in Armenië begin vorige eeuw. De ‘gebeurtenissen’, want om over ‘de Armeense genocide’ te spreken is in sommige kringen nog steeds not done.

Een aanwezige Rwandees was zo geraakt door deze bijeenkomst, dat hij zijn verhaal over de Rwandese genocide wilde komen vertellen. Later wilden ook mensen uit andere gebieden dat. En zo volgde er in het centrum van IofC in Den Haag een reeks avonden rond persoonlijke verhalen, die, zo is de hoop, zouden kunnen helpen het verleden te genezen.
 

25 jaar Rwanda genocide

Van april tot juli 2019 werden de 100 dagen herdacht van 25 jaar Rwandese genocide. In april vertelde rechter en mensenrechtenactivist Jean Pierre een persoonlijk en gedetailleerd verhaal over die dagen. Voor het eerst probeerde hij geen juridische termen te gebruiken en meed hij de taal van een mensenrechtenactivist. ‘Daar red ik het niet mee. Ik heb andere woorden nodig om recht te doen aan de overlevenden van de genocide en aan mijzelf’. De rol van religie en spiritualiteit, de woorden vergeving en verzoening kwamen voorbij in het gesprek. Maar kan er van vergeving wel sprake zijn, vroeg iemand zich later in een gesprek af.

Jean Pierre is Hutu en hij wil zijn verhaal en dat van andere Hutu’s laten horen naast het dominante verhaal dat alleen Tutsi’s slachtoffer waren. In Rwanda zijn in de 100 dagen van de massamoord en daarna vele Hutu’s omgekomen. Het trauma is dus groter dan de huidige machthebbers in Rwanda willen doen geloven. Jean Pierre is getrouwd met een Tutsi. Zij zijn er samen nog niet uit of en hoe zij hun kinderen gaan vertellen over dit deel van Rwanda’s recente verleden. ‘Tot nu toe stellen ze er nog geen vragen over.’
 

Hoop voor Soedan?

Kaart van Soedan en DarfurVoor de 12-jarige Mahmoud uit Soedan ligt dat anders. Op een avond over Soedan vertelde hij hoe hij zich het moment herinnerde waarop zijn vader werd gearresteerd. Tijdens de voorbereiding van deze avond met Mahmoud senior, was de 5 laatste hoopvol dat er snel een burgerregering in Soedan zou zijn na de val van president Omar al-Bashir. Maar op de bewuste avond in juni had het leger de macht nog steeds niet overgedragen aan de burgers. Als mensenrechtenactivist met openlijke kritiek op het regiem van Bashir had hij de genocide op de bevolking van Darfur aan de kaak gesteld, onder andere via een kritische radiozender. Links hiernaast zie je een kaart van Soedan en kun je zien waar Darfur ligt.

Mahmoud senior vertelde over de activiteiten die hem in de gevangenis deden belanden, waar hij gemarteld werd. Maar ook hoe hij in de gevangenis probeerde er het beste van te maken door bijvoorbeeld medegevangenen Engelse les te geven.

Zijn echtgenote Yasmin is kunstenares. Zij toonde een aantal van haar schilderijen die zowel uiting geven aan de diepe wonden uit het verleden, alsook aan de hoop die zij en haar man hebben voor de toekomst.
 

Bangladesh: Vergeten verleden

Kaart van Oost- en West PakistanUmbreen is dochter uit een gemengd hindoe-moslim huwelijk. Na de opsplitsing van India en Oost- en West-Pakistan in 1947 is zo’n huwelijk geen vanzelfsprekendheid (zie kaart rechts hiernaast).

De avond waarop zij haar perspectief op die geschiedenis deelt, begint met een documentaire over de treinen vol met hindoes richting India en die met Pakistani de andere kant op. En de meer dan een miljoen dodelijke slachtoffers van die opdeling. Daarna volgde de onafhankelijkheid van Oost-Pakistan, vanaf toen Bangladesh geheten. Umbreen kon vanwege die geschiedenis enkel afkeer van Pakistani hebben, soms haat.

Dat bleef zo totdat zij in India en Nederland kwam te studeren. Voor het eerst ontmoette zij Pakistani als medestudenten. Wat zij zich nooit had kunnen voorstellen gebeurde ver weg van huis wel, voorzichtige vriendschappen werden gesloten. Voorzichtig, want ook op deze avond was zij er als mensenrechtenactivist niet zo zeker van dat haar verhaal in goede aarde zou vallen bij Pakistani en bij de lange arm van de Bangladeshi overheid.

De bijeenkomsten rond Rwanda, Soedan en Bangladesh stonden in het kader van een programma getiteld Healing History. Ook eerdere bijeenkomsten in 2017 en 2018 vielen onder dit thema. IofC heeft ervaren dat het creëren van een veilige ruimte (safe space) een voorwaarde is voor mensen om deze persoonlijke verhalen te vertellen. Vandaar dat de namen in dit artikel (deels) zijn gefingeerd. De echte namen zijn bij de redactie van Initiatives of Change bekend.
 

Willem Jansen