dinsdag, mei 25, 2021

Rijksmuseum: slavernij in tien verhalen

Op dinsdagmiddag 18 mei 2021 vond er een bijzondere gebeurtenis plaats. De koning opende de tentoonstelling Slavernij in ons nationale Rijksmuseum in Amsterdam. Het feit dat het door de publieke omroep live werd uitgezonden toonde het gewicht ervan.

Ons kleine land is zo’n 400 jaar lang een koloniale wereldmacht geweest. Hoe kijken we daar op terug? Of kijken we er wel op terug? In haar boek Witte Onschuld (2016 Engelse uitgave, 2018 Nederlandse) constateert academica Gloria Wekker dat Nederland vrij snel de bladzijden van dat koloniale verleden heeft omgeslagen. En dat wellicht het steeds feller opkomende racisme in Nederland voortkomt uit het feit dat ons land zijn koloniale verleden niet verwerkt heeft. Ze vraagt zich af hoe het zelfbeeld van een aardig, beschaafd, tolerant en niet-racistisch land zich verhoudt met een verleden waarin ditzelfde land vreemde volken koloniseerde en zich verrijkte door trans-Atlantische slavenhandel? Ze noemt dat een paradox. Eigenlijk kampt Nederland nog met een onverwerkt trauma, aldus Wekker.

Het ziet er naar uit dat Nederland nu volop bezig is met terugkijken, en met het pijnlijke proces dat trauma te verwerken, in boeken, in films, in televisie programma’s. En niet in de laatste plaats door de tentoonstelling Slavernij in het Rijksmuseum in Amsterdam. Valika Smeulders, hoofd geschiedenis van het Rijks en een van de samenstellers van de tentoonstelling, vertelde in haar welkomstwoord (zie foto) dat ze ervoor gekozen hebben de realiteit van de slavernij te laten zien aan de hand van de levens van 10 hoofdpersonen.

Smeulders in haar welkomstwoord:

‘We zien er enorm naar uit u mee te nemen op een reis door een geschiedenis van 250 jaar, waar u tien personen ontmoet. Tien uiteenlopende levens: mensen die slavenhouder waren, mensen die in slavernij moesten leven, mensen die zich ertegen uitspraken of zich eraan ontworstelden. *

Door te duiken in die levens wordt duidelijk dat slavernij een systeem is dat is ingesteld door mensen, ondergaan door mensen, en afgeschaft door mensen. Mijn voorouders, uw voorouders, onze voorouders. Wat zij hebben meegemaakt en gezien, doorstaan en overwonnen, die erfenis geven zij ons hier als opdracht mee. Opdat wij op hun schouders kunnen staan.

Deze tentoonstelling toont het Nederlands slavernijverleden in Brazilië, Suriname, het Caribisch gebied, Zuid-Afrika en Azië, en hoe dit Nederland veranderd heeft.

Mensen in slavernij mochten geen bezit hebben, niet schrijven, en werden ook niet geportretteerd. Ze hadden slechts een instrument om hun verhaal door te geven: hun stem. Daarom ziet u in deze tentoonstelling niet alleen kunst, voorwerpen en archiefstukken. U hoort ook mondelinge geschiedenis, die van generatie op generatie is overgedragen.’ Tot zover Valika Smeulders.

Tentoonstelling als opdracht

Ik vind dat een prachtig beeld. Als bezoeker van deze tentoonstelling word je bij de hand genomen op een reis door een zeer pijnlijk deel van onze geschiedenis. Maar om onszelf en ons land beter te kunnen begrijpen is het absoluut nodig ons erin te verdiepen. Die verdieping kan leiden tot zelfreflectie, bezinning, nieuwe inzichten en tot de nodige verandering, in onszelf en in ons land. Dat, zo begrijp ik, is de opdracht die deze tentoonstelling ons meegeeft. Wij kunnen betere mensen worden, ons land kan een beter land worden.

Maar eerst moeten we natuurlijk zelf gaan kijken, zodra de musea weer open zijn. Een goede voorbereiding is het zien van de ontroerende en kunstzinnige documentaire Nieuw Licht, van Ida Hoes (nog te zien op NPO Plus). Daarin vertellen de samenstellers van de expositie hoe ze, vanuit hun verschillende achtergronden, werkenderwijs zelf ook nieuwe inzichten hebben opgedaan.

*De tien verhalen zijn te vinden op de website van het Rijksmuseum

Hennie de Pous-de Jonge 
Foto: Laura Reijnders

Meer lezen: Een eerlijk gesprek over racisme
                    Witte onschuld