dinsdag, maart 19, 2019

Een foto van de avond met Roel van Duijn in het centrum van IofC in Den Haag.Vreemdelingenhaat en nationalisme nemen in de hele wereld toe. Dit was ook het geval in de jaren ’30 van de vorige eeuw en dat baart veel mensen zorgen vandaag de dag. Zo ook oud-politicus en politiek activist Roel van Duijn, bekend als oprichter van de Provo en de Kabouterbeweging. Op 28 februari besprak hij zijn recent verschenen boek ‘Een zoon voor de Führer, de nazi-utopie van Julia Op ten Noort’ in het centrum van Initiatives of Change in Den Haag.

Zowel Van Duijn als Op ten Noort kunnen, zij het op heel verschillende manier, worden beschreven als utopisten. Op ten Noort was achtereenvolgens betrokken bij de Oxford Groep (nu Initiatives of Change), werd daarna nazi en tot slot boeddhist. Hoe was deze grillige wending in haar leven mogelijk? Wat voor rol speelde de tijdsgeest hierin en wat kunnen we hier nu van leren?
 

Van Oxfordgroep naar nazisme

Op ten Noort werd in 1910 in Amsterdam geboren in een gegoede familie. Ze verhuisde vervolgens naar Baarn waar ze naar school ging en weer wat later verhuisde het hele gezin naar Vorden. Van daaruit kwam zij in aanraking met de Oxfordgroep die daar zogenoemde houseparties organiseerde: bijeenkomsten waar mensen in een ongedwongen sfeer bij elkaar kwamen om open en eerlijke gesprekken met elkaar te voeren. Ze ontmoette daar ook de oprichter van de Oxfordgroep, Frank Buchman. Ze raakte zo geïnspireerd door de bijeenkomsten en het gedachtengoed dat zij in 1931, 21 jaar oud, besloot zich aan te sluiten bij deze beweging.

Freule Op ten Noort reisde namens de Oxfordgroep naar allerlei bijeenkomsten in het buitenland waar zij veel vooraanstaande mensen ontmoette. In 1934 reisde zij samen met een Duitse vertegenwoordiger van de Oxfordgroep naar Breslau waar een grote bijeenkomst van de SS plaatsvond. Ze ontmoette op deze bijeenkomst allerlei hoge SS-ers onder wie SS-leider Heinrich Himmler. Hij sprak over karma, reïncarnatie en de utopie van een raszuiver Groot-Germaans rijk in Duitsland. Op ten Noort was diep onder de indruk van Himmler in wie zij een zielsverwant herkende en dit bleek wederzijds. Zo raakte zij in de ban van het nazisme en ‘bekeerde’ zij zich tot nazi.
 

Een zoon voor de führer

Op ten Noort voelde zich als een vis in het water in dit nieuwe milieu. Ze liet de Oxfordgroep achter zich en werd in 1937 lid van de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (NSB). Een jaar later was zij eregast van Himmler tijdens de partijdagen in Neurenberg en richtte zij de Nationaal Socialistische Vrouwenorganisatie op om Foto van de zoon van Julia Op ten Noort: Heinrich.vrouwen te doordringen van de nazi-ideologie. Kortom, ze was vol van energie om bij te dragen aan deze nieuwe utopie. In 1942 bezorgde Himmler haar een nieuwe functie en werd Op ten Noort directrice van de eerste Nederlandse Reichsschule für Mädel in Limburg. Op de foto in de header, uit 1943, zie je Op ten Noort (midden) als directrice van de Reichsschule für Mädel in Heythuysen, waar zij de vrouwelijke élite van het Derde Rijk opvoedde. Zij ontvangt SS-Obergruppenführer Heissmeyer uit Berlijn (links) en achter hem Rauter, de Höhere SS- und Polizeiführer uit Den Haag. Zij leidt hen door de erehaag van haar leerlingen.

Een jaar later zorgde Himmler dat ze in Duitsland nog een vurige wens van haar in vervulling kon laten gaan: een kind. Als bewust ongehuwde baarde zij in een Lebensborn-instelling van de SS in Beieren haar zoon Heinrich (zie foto rechts). Maar wie is zijn vader? De geruchten gaan dat hij vernoemd was naar zijn vader Heinrich Himmler, maar Op ten Noort heeft volgehouden dat een getrouwde SS-legerarts de vader was. Van Duijn vertelt tijdens de avond dat hij tot de conclusie is gekomen dat het een Haagse SS-er was genaamd Tromp. In het boek beschrijft hij het treurige levensverhaal van Op ten Noort’s zoon die van zijn moeder nooit een eenduidig antwoord kreeg op de vraag wie zijn vader was. Hij werd in 1989 dood gevonden in zijn zolderwoning in Frankfurt. En, zo blijkt uit Van Duijn’s onderzoek, op dezelfde datum en leeftijd als Himmler. Voor autopsie was het te laat: het lichaam was al in staat van ontbinding. Zijn moeder overleefde hem met 5 jaar.
 

Een dubbelleven

Na de capitulatie kwam Op ten Noort vrijwel ongeschonden door de gerechtelijke processen heen in Nederland en Duitsland, omdat de tribunalen niet van alle feiten op de hoogte waren. Zij vestigde zich met haar zoon in Beieren. Van Duijn’s speurtocht langs al haar verblijfplaatsen bracht hem uiteindelijk naar een groep boeddhisten in Fulda die tot het boeddhisme bekeerd waren door… Julia Op ten Noort! Op haar spirituele zoektocht bleek zij na de oorlog volgelinge te zijn geweest van Bhagwan, Ramakrishna, Gandhi en de dalai lama. Haar volgelingen waren vol lof over haar, maar toen Van Duijn over haar verleden vertelde, stonden ze versteld: daar had ze nooit over verteld en zij hadden er nooit naar gevraagd! Van Duijn ontdekte dat Op ten Noort na de lessen aan haar volgelingen ’s avonds naar het café ging om met haar oude nazi vriendin Hertha bij te praten.

Dit dubbelleven hield zij tot het einde vol. Innerlijk is ze gegroeid door van de ene utopie in de andere te duiken, maar in haar leven bleek Op ten Noort niet in staat te zijn om te zeggen: ‘Ik heb een enorm grote fout gemaakt.’ Ze heeft voor haar dood nog één interview gegeven waarin de journalist vroeg: ‘Wist u van de Endlösung van de Joden?’ Haar antwoord was: ‘Ik wist het, maar ik zag het niet.’ Heeft ze het echt niet gezien? Als dit zo is, blijkt uit haar leven dat mensen die het goede voor hebben zwaar de fout in kunnen gaan als ze niet laten doordringen wat er echt aan de hand is in de wereld. ‘De realiteit was destijds vreemdelingenhaat en nationalisme, maar het negatieve ervan ontging haar,’ aldus Van Duijn.
 

Ga vrij om met idealen

Door te begrijpen hoe mensen denken die nationalistisch waren en zijn, hoopt Van Duijn lessen te trekken die we mee kunnen nemen naar dit moment. Vanuit deze optiek begon zijn fascinatie voor Op ten Noort, en ook omdat de vraag in zijn hoofd speelde: ‘Had dit mij kunnen overkomen?’ Op ten Noort had een groot enthousiasme voor een nieuwe wereld, een utopie, en Van Duijn heeft zelf ook een lange utopische periode gehad in zijn leven. Aan het einde van zijn boek reflecteert hij hierop onder het kopje ‘Utopist stoot zijn hoofd’. Hij schrijft dat er een verschil is tussen de utopisten die vasthouden aan hun utopie en degenen die er vrij mee omgaan en concludeert: ‘Utopisme, je mag je er niet door gevangen laten nemen.’

Mijn conclusie van de avond is dat kritische omgang met informatie essentieel is. Als we van jongs af via onze scholen leren dat er geen objectief nieuws bestaat, er altijd meerdere perspectieven zijn op een onderwerp en de wereld om ons heen met nieuwsgierigheid bekijken, is er al heel veel gewonnen. Zeker in een tijd waar nep nieuws een feit is, commerciële belangen en macht hoogtij vieren en onze werkelijkheid steeds complexer wordt, is het van groot belang om kritisch naar de realiteit te kijken en te beseffen dat het van groot belang is om altijd ons kritisch vermogen te behouden.
 

Laura Reijnders