donderdag, juli 30, 2015

Werken aan een inclusief Europa

Niet praten over het verleden, maar focussen op gezamenlijke doelen voor de toekomst. Juist wel praten over het verleden en proberen samen de geschiedenis te herschrijven. Er is niet één manier waarop het verleden doorwerkt in conflicten. Het verleden, onze omgang er mee, het onbewuste, het bewuste, groepsidentiteit, politieke idologie: het is een complex samenspel dat in elk conflict anders uitpakt.

Margaret SmithEen beter begrip hiervan kan ons helpen om de huidige politieke en sociale spanningen in Europa te verminderen, stelt Margaret Smith in haar lezing tijdens de Caux-conferentie ‘Verder met Europa: actuele vraagstukken’. In haar lezing legt ze daarom eerst een aantal theoretische begrippen uit over geschiedenis en conflictoplossing, om daarna naar een aantal actuele problemen in Europa te kijken.

Smith is verbonden aan de faculteit International Peace and Conflict Resolution van de American University in Washington D.C. Ze geeft les in conflict en vredeswerk in verdeelde samenlevingen en het inzetten van het verleden bij vredeswerk. Hieronder vindt u een verkorte versie van haar lezing.

Emancipatie

Aan het begin van haar lezing schetst Smith een drietal manieren om tegen de geschiedenis aan te kijken. Want ideeën over geschiedenis hangen direct samen met ideeën over wie er de macht heeft in de samenleving.

In de tijd dat haar Schotse vader geschiedenis studeerde werd de loop van de geschiedenis door velen gezien als het verhaal van God’s bedoeling met de wereld. God leidde de mensheid naar een betere toekomst. Dit idee is langzaam in verval geraakt, zeker na de tragedies van de Eerste Wereldoorlog, de Depressie, de Holocaust en de Tweede Wereldoorlog.

Een ander idee is de geschiedenis als verzameling van verhalen die we kunnen gebruiken om een groepsidentiteit te vormen. Bij de opkomst van het nationalisme als ideologie in Europa in de 19e eeuw speelde het verwoorden van een gezamenlijke geschiedenis een belangrijke rol.

Bij deze visie is de geschiedenis een middel om een groepsgevoel te creëren voor politieke doeleinden. Gebeurtenissen uit het verleden die daartoe bijdragen worden benadrukt, andere gebeurtenissen juist weggelaten.

De gezamenlijke geschiedenis creëert volgens het nationalisme een ‘nationale ziel’, die tot uitdrukking komt in de cultuur, taal of religie. Dit blijkt een heel aantrekkelijk idee. Maar het kan gevaarlijke gevolgen hebben als het een politiek systeem rechtvaardigt dat minderheden uitsluit.

Een derde manier om tegen geschiedenis aan te kijken die Smith uitlicht is het idee van Karl Marx, die geschiedenis ziet als een onvermijdelijk proces dat de arbeiders aan de macht zal brengen. Dit idee leeft na het ineenstorten van het communisme in andere bewoordingen voort: de geschiedenis als een proces van emancipatie van de machtelozen.

Gezamenlijk verhaal

Het verleden resoneert ook in ons op persoonlijk vlak. Zo beïnvloedt onze geschiedenis, de waarheden over het verleden die we ons eigen hebben gemaakt, onze gedachtes en gedrag, soms zonder dat we het zelf willen toegeven, soms zonder het überhaupt te weten. Freud en zijn opvolgers hebben aangetoond dat het verleden in ons onbewuste is opgeslagen en ons gedrag stuurt zonder dat we het zelf begrijpen.

Door wetenschappelijk onderzoek leren we steeds meer over de werking van ons brein en daarmee ook over trauma’s. Inzichten over trauma’s zullen een steeds grotere rol gaan spelen bij het conflicthantering, stelt Smith.

Een traumatische ervaring – van geweld of extreme hulpeloosheid- houdt het brein gevangen in de gevaarmodus. We reageren op nieuwe gebeurtenissen via onze intuïtie. Zo raken we een zichzelf herhalend gedragspatroon en kunnen we niet rationeel nadenken om anders te reageren.

Over een traumatische ervaring praten is niet altijd de oplossing. Als mensen te snel of onder druk over hun ervaring moeten praten, kan dit juist opnieuw traumatiserend werken. Pas als iemand in een veilige omgeving is en voldoende emotionele steun heeft kan hij over zijn ervaring praten en zo stap voor stap het verleden een plaats geven.

Een essentiële rol bij conflicthantering spelen verhalen. Met vertellingen geven we betekenis aan het heden en geven we onze waarden door aan de volgende generatie. Het verleden wordt gebruikt voor deze verhalen. Leiders creëren vaak het verhaal dat hen uitkomt om hun eigen positie te versterken.

Maar goed leiderschap betekent een ‘geïntegreerd’ verhaal zoeken. Een verhaal dat ook niet erkende gebeurtenissen uit het verleden omvat, zodat deze deel worden van het collectieve geheugen. Dit is een van de belangrijkste pijlers voor het werken aan vertrouwen, stelt Smith. Wie spanningen en conflicten wil oplossen moet op zoek gaan een breder, overlappend verhaal.

Praktijk

Na deze theorie volgt de vraag: hoe helpen deze inzichten ons om met de huidige spanningen in Europa om te gaan? Smith behandelt een aantal actuele problemen en doet voorstellen voor nieuwe projecten. Ze merkt op dat projecten nooit een totaaloplossing zijn, maar wel essentieel voor sociale verandering. Alleen al door het gezamenlijk opzetten en werken aan een project ontstaan er vaak sterke vertrouwensbanden.

Migrantengemeenschappen

Hoe gaan de verschillende Europese landen de komende decennia om met nieuwkomers? Welke ‘geïntegreerde verhalen’ kunnen we ontwikkelen en verspreiden om dit proces te begeleiden?

Smith denkt aan een project met de naam ‘Verhalen van ballingschap, verhalen van thuis.’ Een gemeenschapsproject dat verschillende ideeën over ‘thuis’ erkent en deze ook verkent. Tegelijkertijd biedt het verhalenproject ruimte voor pijnlijke ervaringen van discriminatie en uitsluiting. De verhalen kunnen worden verspreid via internet, radio, boeken of graffiti.

Een ander projectidee noemt ze ‘Weerbare gemeenschappen’. Immigranten en niet-immigranten uit een bepaalde plaats komen bij elkaar om aan een toekomstig, gezamenlijk narratief te werken voor hun gemeenschap. Dit zal beginnen met het uitwisselen van de eigen geschiedenissen en ideeën over de ervaringen van immigrant en gastland. Dan volgt de vraag: hoe kunnen we deze verschillende verhalen tot een nieuw verhaal weven? Wat moet er daarvoor in onze relatie veranderen, welke veranderingen zijn er nodig in het systeem en hoe kunnen we deze veranderingen bewerkstelligen?

Haar derde idee is ‘de Stadswandeling’, in navolging van bestaande wandelingen in Richmond (Virginia), Kaapstad, Parijs, Amsterdam en Den Haag. Een wandeling door de geschiedenis van de stad is een manier om inwoners bekend te maken met groepen die ze niet kennen en hun situatie. Deze wandelingen kunnen worden gepromoot via toeristenbureaus en scholen.

Bij al deze projecten gaat het om het herdefiniëren van ideeën over thuis en woonplaats. Voor het opzetten van en deelnemen in de projecten is dialoog en wederzijds vertrouwen nodig. Het doel is om het gezamenlijk verhaal uit te breiden door op nieuwe manieren antwoord te geven op de vraag wie wij zijn.

Oekraïne

Uitgebreide discussies over het verleden zijn niet altijd de beste manier voor het werken aan vertrouwen. In diep verdeelde samenlevingen kan aandacht voor het verleden en de verschillende vertellingen van beide partijen daarvan juist contraproductief werken en de verschillen versterken.

In Oekraïne is de geschiedenis op dit moment enorm gepolitiseerd. Dit zagen we eerder in Bosnië, Cyprus en Noord-Ierland. De situatie in Oekraïne doet op dit moment denken aan de gebeurtenissen in voormalig Joegoslavië begin jaren negentig waar de geschiedenis werd ingezet door etnisch nationalisten voor hun geopolitieke motieven, die daarmee de spanningen verergerden.

In plaats van te focussen op de verschillende lezingen van de geschiedenis is het belangrijk nu de aandacht te richten op gezamenlijke doelen voor een toekomstig Oekraïne. Het vinden van een gemeenschappelijk streven, zoals het bestrijden van corruptie, het promoten van publiek-private samenwerking en een slagvaardiger overheid, kan een vruchtbaarder strategie zijn.

Niettemin is het erkennen van de pijn van de ander en de bijdrage van de eigen groep aan die pijn altijd een voorwaarde voor oprechte dialoog. Op de lange termijn zal het goed zijn als historici een manier vinden om de geschiedenis op een complexere manier te vertellen, los van nationalistische doeleindes.

Racisme en koloniaal verleden

Racisme en de erfenis van het koloniale verleden is een actueel probleem in Europa. Om de ervaring van minderheden te begrijpen is het belangrijk veronderstellingen over ras en het koloniale verleden te onderzoeken. Dit onderwerp verdient meer aandacht dan het nu krijgt van de bevoorrechte groepen.

Steeds meer wetenschappers tonen een verband aan tussen de opkomst van het kapitalisme en wijdverbreide racistische opvattingen. Niet alleen de gemarginaliseerde groepen lijden onder racisme, maar ook degene die zich er schuldig aan maken. Zij verharden en raken onverschillig voor de situatie van anderen en diepere menselijke gevoelens. Ze zijn gevangen in een patroon van steeds meer geld verdienen en het eigen welzijn vergroten.

Uit onderzoek naar de achtergrond van kolonisten blijkt dat dit vaak mensen waren die in hun eigen land een slechte maatschappelijke positie hadden. Zo waren veel kolonisten in Algerije in de 19e eeuw boeren uit Spanje, Italië en Frankrijk die hun land hadden verloren. De Schotten die land verloren om schapen te hoeden vertrokken naar Amerika. De kolonisten behandelden vervolgens de mensen die zij ontmoetten op de manier waarop ze zelf waren behandeld.

Massamoorden en totalitarisme

De oprichting van het Internationaal Strafhof was een belangrijke stap voor de berechting van oorlogscriminelen. Tegelijkertijd groeit het besef dat dit niet voldoende is om het verleden te verwerken en tot verzoening te komen. Een heel scala aan aanvullende projecten heeft sindsdien het leven gezien, dat onder de noemer ‘overgangsjustitie’ valt: de oprichting van waarheidscommissies, het herschrijven van lesboeken, onderwijzers die nieuwe manieren onderzoeken om aardrijkskunde en geschiedenisles te geven, historici en journalisten die integer omgaan met bronnen en proberen onpartijdig te berichten.

De discussie over Turkije’s weigering het woord genocide te gebruiken voor de misdaden tegen de Armeniërs leefde dit jaar weer op, honderd jaar na dato. Erkenning zou een troost zijn voor de Armeniërs. Maar de vraag die iedereen aangaat is hoe we omgaan met collectieve trauma’s die mensen gevangen houden en ervan weerhouden een volwaardig leven te leven.

Onlangs was ook de twintigste herdenking van de massamoord in Srebrenica. Smith: ‘Het zou een wonder zijn, maar ik stel me voor dat ooit de Christelijke Armeniërs, ondanks het leed dat hen is aangedaan door de Turkse moslims, een hand uitsteken naar de moslims van Srebrenica, om samen op zoek te gaan naar een reactie op de oorlogsmisdaden.’

Roma

Met twaalf miljoen zijn de Roma de grootste etnische minderheid in Europa. Een groot deel van hen leeft in Oost-Europa waar ze onder het communisme ernstig hebben geleden onder discriminatie en marginalisatie. Maar ook na de val van het communisme is hun positie nog steeds een gemarginaliseerde.

Sommigen die niet willen erkennen dat Roma een etnische minderheid zijn, wijzen er op dat ze geen geschiedenis hebben. Roma waren wijd verspreid en hadden geen geschreven traditie. Daarom is hun groepsgeschiedenis moeilijk toegankelijk. Maar er zijn Roma historici en sociologen bezig om deze geschiedenis uit te zoeken en op te tekenen.

Erkenning van bepaalde tragische feiten uit hun geschiedenis zou helpen om de groep te integreren. Bijvoorbeeld het erkennen van de gevolgen van de Holocaust voor de Roma, die door de Nazi’s werden neergezet als inferieure mensen, werkschuw, oneerlijk, onaangepast. Sommige van deze kwalificaties worden nog altijd algemeen gebruikt.

De Roma herinneren ons aan een pijnlijk Europees verleden en de noodzaak tot herstel hiervan. Ze zouden een stem moeten hebben in Europese projecten, zodat het gezamenlijk narratief verandert.

Nieuw verhaal voor Europa

Europa is in crisis. De problemen zijn talrijk en de verleiding voor angst is groot. De kans dat we in de oude gewoonte vervallen en elkaar de schuld geven is aanwezig. Dus mijn vraag is: welk verhaal over Europa willen we uitdragen in de 21ste eeuw? Kan Caux bijdragen aan het ontwikkelen van ideeën over hoe we in deze onzekere tijden moeten leven? Caux kan een plaats zijn waar we een geïntegreerd verhaal proberen te vinden en projecten ontwikkelen voor een rechtvaardig en  inclusief Europa.

Vertaald en ingekort door Irene de Pous

Lees hier de volledige lezing in het Engels: Integrating the past, engaging the present: leveraging history and memory in the task of building a just and inclusive Europe.