Clich here for the English translation
Een jongeman kijkt de bezoeker recht aan. Zijn donkerbruine ogen laten zich moeilijk ontwijken. De kunstenaar heeft er een opmerkelijke levendigheid in weten te vangen. Zijn kleding en de rest van het schilderij zijn uitgevoerd in sobere tinten van grijs, zand en bruin. Op het begeleidende tekstbord staat dat schilderen voor de kunstenaar geen artistieke keuze is, maar een noodzaak: een manier om een wereld van verwoesting, stof, verzet en lijden te verdragen en te verbeelden.
Juist dit portret uit de tentoonstelling Palestina/Israël: Pijn en Hoop bleef mij bij (zie foto 1 onderaan). In een conflict waarin ieder woord wordt gewogen, betwist en beantwoord, vervult beeldende kunst een andere rol dan taal. Niet door te overtuigen of te verklaren, maar door ons uit te nodigen eerst te kijken.
Getuige zijn
De tentoonstelling, georganiseerd door het Nederlandse netwerk van de Anna Lindh Foundation in samenwerking met onder meer Initiatives of Change, bracht van 17 juni tot en met 8 juli werk van Palestijnse en Israëlische kunstenaars samen in de Haagse Herberg van Menselijkheid. Onder curatorschap van dr. Afaf Badran, architect en omgevingsontwerper, kwamen beeldende kunst en persoonlijke verhalen samen rond de menselijke gevolgen van het conflict: verlies, ontheemding, angst, familie, identiteit, veerkracht en hoop. De tentoonstelling bood ook een podium aan jonge Israëlische kunstenaars en vredesorganisaties die zich uitspreken voor vrede.
Rond het Israëlisch-Palestijnse conflict lijken gesprekken zich vroeg of laat te verharden. Woorden worden zorgvuldig gewogen, betwist en gecorrigeerd. Nog voordat een verhaal werkelijk is doorgedrongen, ontstaat een debat over geschiedenis, verantwoordelijkheid en perspectief. De mens achter het verhaal raakt daarbij gemakkelijk uit beeld.
Een kunstwerk vraagt iets anders van ons. In de filosofie en trauma-ethiek wordt daarvoor de term bearing witness gebruikt: getuige zijn. Dat betekent niet dat we de ervaring van een ander volledig kunnen begrijpen of onmiddellijk weten wat een rechtvaardige oplossing is. Het betekent dat we bereid zijn aanwezig te blijven bij het verhaal van een ander, ook wanneer dat ons ongemakkelijk maakt of onze overtuigingen uitdaagt.
Bearing witness is daarmee geen passieve vorm van kijken, maar een morele houding. Wie getuige is, kijkt niet weg. Wie getuige is, erkent dat het leven van een ander ertoe doet. Kunst maakt van de toeschouwer niet direct een expert of rechter, maar eerst een getuige.
Pijn
Een ander schilderij uit de tentoonstelling toont een vrouw die zich angstig vastklemt aan een boom, alsof die haar laatste houvast is (zie foto 2 links). Op de achtergrond richt een soldaat zijn geweer op haar. Het tafereel is verstild, maar de dreiging is bijna lichamelijk voelbaar. Je hoeft de geschiedenis van de vrouw niet te kennen om haar angst te herkennen.
Juist daarin schuilt de kracht van kunst. Zij vraagt niet eerst aan welke kant iemand staat, maar nodigt uit stil te staan bij wat geweld met een mens doet. Niet door het conflict te versimpelen, maar door de menselijke ervaring zichtbaar te maken.
Verbeeldingskracht
Door de geschiedenis heen heeft kunst die rol vaker vervuld.
Harriet Beecher Stowes roman Uncle Tom's Cabin (1852) ontroerde Amerikaanse lezers en gaf de abolitionistische beweging nieuwe kracht. Picasso's Guernica (1937), geschilderd na het bombardement op de gelijknamige Baskische stad tijdens de Spaanse Burgeroorlog, groeide uit tot een internationaal symbool van het leed van burgers en de verschrikkingen van oorlog. Geen van beide werken beëindigde een conflict. Wel maakten zij het moeilijker onrecht te negeren.
Dat is de bijzondere maatschappelijke betekenis van kunst. Waar politiek wetten verandert, diplomatie onderhandelt en humanitaire organisaties levens redden, beschermt kunst iets anders: onze morele verbeeldingskracht. Zonder die verbeeldingskracht wordt de ander gemakkelijk gereduceerd tot een categorie: vluchteling, vijand, Israëliër, Palestijn of slachtoffer. Kunst verzet zich tegen die ontmenselijking. Zij herinnert ons eraan dat geen mens ooit volledig samenvalt met de categorie waarin wij hem plaatsen.
Hoop
Het Israëlisch-Palestijnse conflict zal niet worden opgelost door kunst. Daarvoor zijn politieke moed, diplomatie, recht en veiligheid onmisbaar. Maar geen enkele vrede houdt stand wanneer wij elkaar alleen nog zien als vertegenwoordigers van een volk, een ideologie of een geschiedenis.
Daarom zijn kunst, literatuur en persoonlijke verhalen geen bijzaak naast het politieke proces. Zij voeden iets wat voor iedere rechtvaardige samenleving onmisbaar is: het vermogen ons te laten raken door het leven van een ander. Niet omdat zij politieke keuzes voor ons maken, maar omdat zij voorkomen dat wij een mens laten samenvallen met het conflict waarin hij leeft.
Daarin schuilt voor mij ook de hoop waar de tentoonstelling naar verwijst. Niet in een eenvoudige oplossing, maar in de mogelijkheid dat wij elkaar blijven zien als mensen, ook onder druk van media, manipulatie en polarisatie.
Tussen alle beelden en verhalen bleef uiteindelijk één blik mij het meest bij: die van de jongeman aan het begin van dit stuk. Ik weet nog steeds niet wie hij is. Ik ken zijn geschiedenis niet en ik zal zijn leven nooit volledig begrijpen.
Toch heb ik sinds de tentoonstelling vaak aan hem gedacht. Hoe hij zou heten. Waar hij nu is. Zonder dit portret was hij voor mij waarschijnlijk één van de vele gezichten geweest die in de stroom van beelden voorbijtrekken.
Ik hoop dat hij veilig is.
Shereen Siwpersad
Lees hier meer over de tentoonstelling.
Hieronder staan de foto's. Houd je muis boven een afbeelding om het bijschrift te lezen.
